Przekazywanie plików otwartych

Przekazywanie plików otwartych (źródłowych) w ramach ceny projektu graficznego jest tematem, który często wywołuje dyskusje między projektantem a klientem. Ta praktyka różni się w zależności od indywidualnych umów i oczekiwań obu stron. Jedni graficy włączają pliki otwarte w kosztorys projektu (jednocześnie zawyżając swoje standardowe stawki). Inni traktują je jako dodatkową usługę, wymagającą osobnej zapłaty.

Kwestia ta często budzi spory, szczególnie na końcowych etapach współpracy. Dlatego ważne jest, aby obie strony jasno omówiły i ustaliły zakres prac, przed rozpoczęciem prac nad projektem. Warto ustalić jakich plików końcowych oczekujesz pod koniec współpracy, aby zapewnić transparentność i uniknąć nieporozumień w przyszłości.

Czym różni się plik zamknięty od pliku otwartego?

Plik zamknięty ma osadzone fonty i spłaszczone elementy graficzne. Nie można go edytować. Przeznaczony jest wyłącznie do druku lub użytku cyfrowego. Najczęstszym formatem pliku zamkniętego jest JPG, PNG, TIFF.

Plik otwarty, inaczej źródłowy, umożliwia edycję projektu i zależy od programu, w którym został stworzony. Posiada edytowalne warstwy – na przykład, ulotki w Adobe Illustrator to pliki .ai, a broszury w Adobe Indesign mają format .indd. Plik otwarty często jest częścią paczki eksportowanej z programu, zawierającej elementy takie jak fonty, zdjęcia czy ikony. Formaty z pakietu Microsoft 365, jak .pptx, to również przykłady plików otwartych.

Niektóre formaty, jak PDF, EPS, SVG, mogą funkcjonować jako pliki otwarte lub zamknięte, w zależności od metody zapisu. Często używa się popularnego formatu PDF jako pliku zamkniętego do druku.

Korzystanie z plików otwartych przez klienta

Aby edytować plik otwarty, konieczne jest posiadanie odpowiednich programów graficznych. Na przykład, dostęp do pliku w formacie .ai nie umożliwi edycji bez programu Adobe Illustrator. Istnieją jednak wyjątki, gdzie dostęp do projektu jest możliwy przez zaproszenie do zespołu w aplikacji lub poprzez udostępnienie linku e-mailowego. Takie rozwiązania są dostępne w platformach działających w chmurze, jak Figma do projektowania stron internetowych, czy Canva do projektów cyfrowych.

Dlaczego ustalenie kwestii plików otwartych powinno odbyć się przed projektowaniem?

Projektant graficzny powinien znać przeznaczenie materiałów nad którymi pracuje, gdyż wpłynie to na wiele decyzji, które podejmie w trakcie pracy. Oto kilka istotnych.

Wybór programu

Przykład: Załóżmy, że przedmiotem zlecenia jest ebook. Ze względu na wygodę i sprawność pracy projektant skorzysta z Adobe Indesign (kompozycja), przy wsparciu Adobe Illustrator (grafika wektorowa do ilustracji). Pod koniec współpracy klient informuje, że treści chciałby modyfikować we własnym zakresie, dlatego oczekuje plików otwartych. Nie dysponuje jednak żadnym graficznym programem, a nawet jeśli by nim dysponował, nie wie jak przygotować plik do eksportu. Gdyby projektant miał wiedzę o potrzebie plików otwartych, być może wybrałby inne narzędzie – na przykład Canvę. Do tego zaproponował klientowi dodatkowo płatne szkolenie z obsługi programu i edycji projektu. Niestety na końcowym etapie jest już za późno na jakiekolwiek zmiany.

Dobór fontów i elementów na licencji

Przykład: Załóżmy, że przedmiotem zlecenia jest identyfikacja wizualna. Klient kładzie mocny nacisk na unikatowość i typografię. Projektant decyduje się na zastosowanie atrakcyjnego, płatnego fontu, a następnie nanosi ją na kolejne materiały: wizytówkę, teczkę, notes. Pod koniec współpracy klient informuje, że oczekuje plików otwartych, gdyż ewentualne modyfikacje chce nanosić bezpośrednio w drukarni. W takiej sytuacji pojawia się zgrzyt, gdyż zarówno licencja do płatnego fontu, jak i możliwość jej przekazania, jest nie tylko nielegalna, co często również niewykonalna fizycznie. Projektant graficzny mając taką wiedzę przed projektowaniem, dobrałby ogólnodostępny, zbliżony wizualnie font, a ów unikatowość w projekcie uzyskałby w inny sposób.

Dodatkowy czas i przeterminowanie projektów

Przykład: Załóżmy, że grafik otrzymał zlecenie na kilkustronicową broszurę. Projekt zrealizowany, pliki końcowe PDF do druku przekazane. Mija pół roku. Klient odzywa się z prośbą o przekazanie plików otwartych, gdyż chce zmodyfikować projekt z drukarnią. Jest to dodatkowy czas, poza umową, który projektant graficzny musi poświęcić, aby odpowiednio przygotować pliki i wyeksportować do korzystania z nich osób trzecich. Może być również tak, twórca projektu nie będzie posiadać już plików danego projektu na swoim dysku po takim czasie.

Pliki otwarte za dodatkową opłatą

Dodatkowa opłata za pliki otwarte jest powszechną praktyką wśród projektantów. Koszt ten zależy od indywidualnych ustaleń projektanta lub studia. Uzasadnienie tej praktyki wynika z potrzeby innego procesu twórczego, uwzględniającego możliwość edycji przez osoby trzecie. Udostępnienie plików otwartych, szczególnie w przypadku materiałów wielostronicowych, oznacza również dzielenie się własnym procesem pracy, w tym ustawieniami, zasadami, skrótami, workflow, a także techniczną wiedzą. To może być wykorzystane przez innych, być może mniej doświadczonych projektantów graficznych, którzy będą kontynuować pracę z tym samym klientem w przyszłości.

Licencje w plikach otwartych

Posiadanie plików otwartych przez klienta nie upoważnia automatycznie do ich wykorzystywania. Każdy projekt graficzny opiera się na elementach, takich jak fonty, ilustracje, ikony, zdjęcia, do których projektant ma licencje, zdobyte na różne sposoby:

• Płatne subskrypcje platform stockowych, oferujące miesięczny lub roczny dostęp.
• Dostęp do bazy fontów w ramach miesięcznej subskrypcji Adobe Creative Cloud, których nie można przekazać jako fizyczne pliki.
• Indywidualny zakup konkretnych materiałów.

Licencje nabyte przez projektanta są imienne i przypisane tylko do niego. Przekazanie klientowi plików otwartych, zawierających te elementy, nie oznacza transferu licencji, co jest prawnie niedozwolone. Klient, drukarnia czy inny projektant muszą nabyć licencje do wykorzystywanych elementów, aby legalnie modyfikować plik otwarty. Należy pamiętać, że brak zainstalowanych fontów może uniemożliwić poprawne otwarcie pliku i spowodować błędy w projekcie.

Dobre praktyki

Współpracując z projektantem graficznym, standardowo otrzymuje się plik zamknięty jako końcowy wynik pracy. Jeżeli oczekujesz plików otwartych, ważne jest, aby omówić to na etapie przed projektowaniem i zawrzeć odpowiednie postanowienia w umowie o współpracę lub o dzieło. Jasno określ, czy zlecenie dotyczy stworzenia projektu, czy też szablonu przeznaczonego do wykorzystania przez osoby trzecie, co wpłynie na proces twórczy i techniczny.

---